Слухот е сложен биолошки процес преку кој акустичните бранови од околината се примаат, преработуваат и интерпретираат како звук и глас. Тој започнува со механичката трансдукција на звукот преку надворешното и средното уво, кои ги пренасочуваат вибрациите кон внатрешното ухо (кохлеа). Во кохлеата, вибрациите предизвикуваат движење на флуидот, што пак дејствува врз рецепторните клетки на Кортиев орган, каде што механичката енергија се трансформира во електрични импулси. Тие сигнали потоа се пренесуваат преку слушниот (вестибулокохлеарен) нерв до мозокот каде што се интерпретираат како звук и информација. Овој процес овозможува различни аудиолошки функции, вклучувајќи перцепција на глас, музика, просторна локализација на звукот и разбирање на говорот.
Сензоневралното оштетување на слухот, кое резултира со оштетување на рецепторните клетки или на слушниот нерв, го нарушува овој процес така што дури и најсовремените слушни помагала не можат да овозможат доволно слушање и разбирање на звукот. Кохлеарните импланти се развиени токму како решение за овие случаи, кога традиционалните помагала не даваат адекватна корист и помош.
Што е кохлеарен имплант?
Кохлеарниот имплант е сензоневрален уред којшто нуди аудитивна стимулација за лица со тешка до длабока сензоневрална загуба на слухот. Тој не ја појачува природната слушност, туку директно ја прескокнува оштетената кохлеа и преку електрична стимулација ги активира останатите функции на слушниот нерв. Овој тип на сензоневрална уред овозможува перцепција на звукот со континуирана обработка на звучните сигнали и нивно претворање во електрични импулси што ги стимулираат ганглиските клетки на слухниот нерв.
Кохлеарните импланти се применуваат кај лица кои немаат доволна корист од слушни помагала, особено кога оштетувањето на слухот е сензоневрално и длабоко (обично > 80 dB HL). Тие се значаен напредок во третманот на тешкото оштетување на слухот, бидејќи можат да овозможат подобрена перцепција на говорот и околината, која инаку би била недостапна за слушање.
Составни делови на кохлеарен имплант
Стандардниот кохлеарен имплант се состои од надворешни и внатрешни компоненти:
Надворешни компоненти:
- Микрофони – примаат акустични звуци од околината.
- Електронски процесор – дигитално ги анализира акустичните сигнали и ги конвертира во кодирани електрични импулси.
- Трансмитер (заедно со магнет) – преку кожата ги пренесува електричните импулси до внатрешниот уред.
Внатрешни компоненти:
- Приемник/стимулатор – вграден под кожата зад увото, прима електрични сигнали и ги претвора во електрична стимулација.
- Електродна матрица – се вметнува во кохлеата и директно ги стимулира ганглиските клетки на слухниот нерв со електрични импулси.
Овој комбиниран систем овозможува конверзија на звучни вибрации во електрични сигнали кои може да ги “прочита“ слушниот нерв и да ги испрати до мозокот за интерпретација како звук.
Кои лица се кандидати за кохлеарен имплант?
Кандидатите за кохлеарни импланти се обично лица со тешка до длабока сензоневрална загуба на слухот на едното или двете уши, кои не добиваат соодветна корист од слушни помагала. Тоа вклучува:
Деца со конгенитална или развиена глувост во првите години од животот, со цел интензивна аудитивна стимулација и развој на говорни вештини.
Возрасни со прогресивно или одеднаш настапено сензоневрално оштетување, каде традиционалните помагала не овозможуваат задоволително слушање.
Лица кои по медицинска дијагноза немаат доволно функционални метахармонични рецептори во кохлеата, но се со сè уште функционален слушен нерв.
Инаку, контраиндикации вклучуваат случаи каде што слушниот нерв е сериозно оштетен или отсутен, анатомски аномалии кои ја прават имплантацијата невозможна, или други медицински ограничувања.
Како се имплантира и како функционира кохлеарниот имплант?
Кохлеарната имплантација е хируршки зафат што се изведува под општа анестезија. Операцијата обично трае неколку часа и вклучува:
Инцизија зад увото и подготовка на место за внатрешниот приемник/стимулатор.
Пласирање на електродната матрица во кохлеата.
Имплантирање на приемникот/стимулаторот под кожата.
Затворање на ткивата и кожата после внимателно позиционирање на уредот.
По операцијата следи активација на процесорот по неколку недели, кога ткивата заздрават.
Кога кохлеарниот имплант е активиран:
- Микрофоните примаат звук и го претвораат во електрични сигнали
- Процесорот ги анализира и кодира сигналите во електрични пулсови
- Трансмитерот ги праќа до внатрешниот уред
- Електродната матрица ги стимулира одредени региони на кохлеата.
- Овие стимулирани нервни импулси патуваат до мозокот каде што се интерпретираат како звук
Самиот звук не се “враќа“ во природна форма, туку мозокот учи да ги интерпретира електричните сигнали како звук и глас преку процес на адаптација и рехабилитација.
Логопедски третман и рехабилитација
По активирањето на кохлеарниот имплант, клучен дел од третманот е интезивната логопедска рехабилитација. Овој процес има за цел:
- да го развие слушниот перцептивен капацитет
- да ја подобри способноста за препознавање и дискриминација на говорни звуци
- да ги развие говорните и јазични вештини кај децата и возрасните
Рехабилитацијата обично вклучува индивидуални третмани со логопед, кои опфаќаат аудитивно слушање, говорна продукција, развој на вокабулар и разбирање на синтакса и семантика. Потребно е што порано да започне ребилитацијата, односно истата да започне веднаш по имплантацијата, од што се очекуваат што подобри резултати и бенефити.
Аудиолошките тестови пред и по имплантацијата (прагови на слух, тестови за препознавање на говор…) се дел од дијагностичката и терапевтска практика за мерење на напредокот и за прилагодување на говорниот процес и развој.
Рехабилитацијата кај овие лица е долгорочен и индивидуализиран процес, кој може да трае со години, а успехот зависи од повеќе фактори, вклучително возраста на имплантацијата, претходното говорно-јазично ниво, мотивацијата, квалитетот на логопедската терапија и поддршката од семејството.
Во нашиот центар секојдневно работиме со лица со оиштетувања на слухот и лица со кохлеарен имплант. Преку индивидуални логопедски третмани, насочени кон подобра аудитивна перцепција и дискриминација, и говорно-јазичен развој, постигнуваме значително подобрување кај лицата со оштетувања на слухот. Нашиот пристап е усогласен со современите научни препораки и докажани практики.
Тамара Матеска
д-логопед
SLP.BOJAN – центар за логопедија, специјална едукација и рехабилитација
м-р спец. Бојан Богдановски
клинички логопед – специјалист
м-р по СЕР – аутизам и интелектуална попреченост
+ 389 75 350 374